Tokom te godine registrovano je oko 10 miliona smrtnih slučajeva od malignih tumora svih lokalizacija, dok je 19,3 miliona osoba oboljelo od nekog oblika raka. Proc enjuje se i da će se 75 odsto svih prijevremenih smrtnih ishoda od raka u svijetu do 2030. godine i dalje registrovati u nerazvijenim i srednje razvijenim zemljama.
Vodeće lokalizacije raka u obolijevanju i umiranju su rak pluća, rak dojke i rak debelog crijeva. Ove tri vrste raka čine zajedno jednu trećinu novooboljelih i umrlih osoba od raka u svijetu. Posmatrano prema polu, rak pluća je najčešće dijagnostikovan rak kod muškaraca (14,3 odsto svih novih slučajeva raka). Zatim slijede rak prostate i rak debelog crijeva. Rak dojke je najčešće dijagnostikovan maligni tumor kod žena (čini 24,5 odsto svih novootkrivenih slučajeva raka) i vodeći je uzrok smrti od raka kod žena. Slijede ga rak pluća, rak debelog crijeva i rak grlića materice.
“Svjetski dan borbe protiv malignih bolesti obilježava se 4. februara i ima za cilj pružanje informacija o zastupljenosti malignih bolesti i značaju ujedinjavanja svih učesnika: od pojedinaca, organizacija, zdravstvenih institucija preko kreatora i donosioca zdravstvenih politka, u preduzimanju zajedničkih akcija u procesu prevencije, blagovremenog otkrivanja, liječenja malignih bolesti i pružanju palijativne njege (#Beat Cancer)”, kažu u IJZ.
Rastući trend obolijevanja od malignih tumora, na globalnom nivou, povezan je sa produženjem očekivanog trajanja života, porastom broja stanovnika uz negativan uticaj poznatih faktora rizika (upotreba duvanskih proizvoda, nepravilna ishrana i visok indeks tjelesne mase, povećana upotreba alkohola, fizička neaktivnost, zagađenost vazduha i dr). Osim toga, oko 13 odsto malignih bolesti u svijetu povezano je sa hroničnim (kancerogenim) infekcijama.
Hepatitis B i C virus povećavaju rizik razvoja raka jetre, HPV raka grlića materice a Helicobacter pylori raka želuca.
U Crnoj Gori je, prema procjeni Svjetske zdravstvene organizacije iz 2020. godine, bilo 3184 novih slučajeva oboljelih od malignih bolesti. Slično kao u ostalim zemljama u razvoju, stanovništvo Crne Gore najčešće obolijeva od raka pluća, raka dojke, raka debelog crijeva, raka mokraćne bešike i raka prostate.
Posmatrano po polu, muškarci najčešće obolijevaju od raka pluća (18,7 odsto), a zatim slijede rak debelog crijeva (11,3 odsto), rak prostate (osam odsto) i rak bešike (6,7 odsto). Žene najčešće obolijevaju od raka dojke (25,6 odsto), raka debelog crijeva (9,3 odsto), raka pluća (8,5 odsto), raka grlića materice (7,6 odsto). Kada je u pitanju starosna dob, maligne bolesti su najučestalije u dobi od 50 do 64 godine.
Preventivne mjere
Prevencija malignih bolesti je ključna komponenta i najisplativija dugoročna strategija svih programa usmjerenih na smanjenje učestalosti obolijevanja, nastanka invaliditeta i umiranja od malignih bolesti. Procjene pokazuju da se 40 odsto malignih bolesti može izbjeći praktikovanjem zdravih stilova života (Evropski kodeks protiv raka), a jedna trećina malignih bolesti ima bolje ishode liječenja ukoliko se dijagnostikuje u ranoj fazi bolesti i liječenje započne na vrijeme.
U Crnoj Gori su uspostavljena tri organizovana skrining programa. Cilj skrining programa je rano otkrivanje premalignih i malignih promjena što omogućava pravovremeno liječenje i bolje ishode bolesti. Na nacionalnom nivou sprovodi se skrining program raka grlića materice i skrining program raka debelog crijeva, a skrining program raka dojke se sprovodi, za sada, u četiri opštine (Podgorica, Cetinje, Danilovgrad i Kolašin).
Takođe, prošle godine u Crnoj Gori uspostavljen je Program HPV vakcinacije, veoma važna mjera primarne prevencije. Vakcina štiti od devet tipova HPV (humani papiloma virus), među kojima su HPV tipovi 16 i 18, koji su najznačajni faktor rizika za nastanak raka grlića materice.
Karakteristike malignih bolesti
Maligne bolesti se mogu javiti na gotovo svakom organu ili tijelu, a karakteriše ih nekontrolisan rast i razmnožavanje ćelija koje prelaze uobičajene granice, šire se u zdravo tkivo i razaraju ga. Širenjem ćelija putem limfe i krvi stvaraju se metastaze u udaljenim organima. Neoplazma i maligni tumor drugi su uobičajeni nazivi za rak.
Kako smanjiti opterećenje društva malignim bolestima?
-
Svakodnevnim praktikovanjem zdravih stilova života i primjenom postojećih strategija prevencije zasnovanih na dokazima oko 30 odsto i 50 odsto karcinoma može biti spriječeno
-
Ranim otkrivanjem malignih bolesti (redovni preventivni pregledi i učestvovanjem u skrining programima)
-
Odgovarajućim pravovremenim liječenjem i njegom pacijenata koji imaju rak.
Evropski kodeks protiv raka
Na inicijativu Evropske komisije nastao je Evropski kodeks protiv raka i ima za cilj informisanje stanovništva o mjerama koje pojedinci mogu preduzeti za sebe i svoje porodice, pridržavajući se „12 koraka za smanjenje rizika od raka“:
-
Ne pušite. Ne koristite duvan u bilo kojem obliku.
-
Neka vaš dom bude bez duvanskog dima.
-
Održavajte zdravu tjelesnu masu.
-
Budite svakodnevno fizički aktivni. Ograničite vrijeme koje provodite sjedeći.
-
Hranite se zdravo:
-
Jedite dosta integralnih žitarica, mahunarki, povrća i voća.
-
Ograničite unos visokokalorične hrane (hrane bogate šećerima ili mastima) i izbjegavajte konzumiranje zaslađenih napitaka.
-
Izbjegavajte industrijski prerađenu hranu; ograničite unos crvenog mesa i hrane sa puno soli.
-
Ako pijete bilo koji alkohol, ograničite količinu. Da bi se spriječila pojava raka, bolje je ne piti alkohol.
-
Izbjegavajte pretjerano izlaganje suncu. To naročito važi za djecu. Koristite zaštitna sredstva. Ne koristite solarijume.
-
Zaštita na radnom mjestu od materija koje izazivaju rak. Poštujte zdravstvene i bezbjedonosne preporuke.
-
Saznajte da li ste izloženi zračenju iz prirodnih izvora radona u vašem domu. Preduzmite mjere da smanjite nivo radona.
-
Za žene:
-
Dojenje smanjuje majčin rizik za dobijanje raka. Ako ste u mogućnosti, dojite svoju bebu.
-
Hormonska supstituciona terapija povećava rizik od nastanka nekih vrsta raka. Koristite hormonsku terapiju u dogovoru sa Vašim doktorom.
-
Uključite svoju djecu u programe vakcinacija za:
-
Hepatitis B (za novorođenčad)
-
Humani papiloma virus (HPV) (za djevojčice).
-
Učestvujte u organizovanim programima za skrining raka:
-
Debelog crijeva (žene i muškarci)
-
Dojke (žene)
-
Grlića materice (žene).
Tretman malignih bolesti
Pravovremena i tačna dijagnoza maligne bolesti omogućava uspješnije i efikasnije liječenje, koje obično uključuje radioterapiju, hemoterapiju i/ili operaciju. Primarni cilj je izliječiti rak ili značajno produžiti život oboljelih osoba. Veoma značajna je i fizička, psihosocijalna podrška i palijativno zbrinjavanje u terminalnim stadijumima raka čime se značajno unapređuje kvalitet života tim osobama.
Kada se otkriju na vrijeme i liječe u skladu sa najboljom praksom, pojedini tipovi malignih bolesti, kao što su rak dojke, rak grlića materice, oralni karcinom i kolorektalni karcinom, imaju visoku stopu izlječenja.
Palijativno zbrinjavanje je značajan pristup za ublažavanje simptoma maligne bolesti i poboljšanje kvaliteta života pacijentima, kao i njihovim porodicama. Naročito je potreban u uznapredovalim stadijumima maligne bolesti kada su male šanse za izliječenje.
