Nikšić kroz istoriju: Crkva Svetih apostola Petra i Pavla

Ne zna se tačan podatak kada je crkva podignuta, ali se smatra da ju je sagradio Petar Jakičić iz Rubeža i to još za vrijeme kralja Vladimira. Petar Šobajić je u svojoj knjizi „Onogošt-Nikšić“ iz 1938. godine napisao da postoji predanje po kojem je u ovu crkvu ulazio car Uroš Nejaki a sačuvani istorijski podaci govore da je u njoj potpisana i povelja o miru Dubrovnika sa humskim knezom Vojislavom Vojinovićem i gradom Kotorom daleke 1362. godine. Za vrijeme dok je Nikšić bio pod turskom vlašću crkva je bila do pola zatrpana, a sve sa namjerom kako bi ostala sačuvana od rušenja. Nekada ju je krasio živopis, od koga su danas ostali samo fragmenti.

Crkva je sagrađena na staroj nekropoli stećaka u kojoj se i danas nalaze primjerci izuzetni po ljepoti izrade i raznovrsnosti oblika. Radi se o izduženoj pravougaonoj građevini sa polukružnom apsidom na istoku i zvonikom na zapadnoj strani koja ima i poduži poluobličast svod.

Unutrašnja dužina crkve do apside iznosi 9,35 metara a širina joj je oko tri metra. U oltaru je postavljen jedan stećak koji je u funkciji stuba časne trpeze dok je patos crkve obrazovan od kamenih ploča. Sama konstrukcija crkve prilično je jednostavna jer je izgrađena od lomljenog kamena a u zapadnoj polovini zidova ugrađeni su mnogi stećci. Crkva ima četiri prozora (dva na južnom i po jedan na apsidi i sjevernom zidu) kao i dvoje vrata (na zapadnom i sjevernom zidu). Sa zapadne strane uz zid sagrađena je kula-zvonik sa jednim spratom.

Analizom crkvene arhitekture izdvajaju se četiri faze gradnje. Najstariji djelovi zida prepoznatljivi su u donjoj zoni istočnog dijela, dok se nešto mlađi graditeljski poduhvat razaznaje u istočnoj polovini hrama, u dijelu gdje se nalaze tragovi zidnog slikarstva. Treća etapa obnove crkve vidljiva je između prostora sa živopisom i zapadnog zida sa zvonikom, koji predstavlja produženi naos. Četvrta, ujedno i najmlađa, etapa gradnje na crkvi ostvarena je prilikom zidanja kule-zvonika.

Istočna polovina sa apsidom, tj. prostor sa očuvanim ostacima živopisa, nije starija od XVII vijeka, a dogradnja hrama sa zapadne strane zanimljiva je po tome što su u taj dio zida ugrađeni mahom stećci. Tako su u temeljima sjevernog zida našla svoje mjesto tri stećka – sanduka sa ukrasom arkada i frizom rozeta dok je na suprotnoj strani, u južnom zidu takođe u temelju uzidan jedan dekorisan stećak. Tu do njega sa istočne strane uklopljena je jedna ravna cijela ploča bez ukrasa i druga sa ćiriličnim natpisom. Ova dogradnja je najvjerovatnije izvršena u prvoj polovini XVIII vijeka kada su prošireni svi prozori na crkvi i uokvireni fino klesanim kamenim gredama. Kula-zvonik sa piramidalnim krovnim završetkom sagrađena je poslije oslobođenja Nikšića od Turaka krajem XIX vijeka i taj dio crkve je ujedno konstruktivno i tehnički najreprezentativnije izveden. Zvonik počiva na četiri stuba iznad kojih se nalazi krstasti svod, a povrh njega sprat sa prostorijom koja ima otvore sa lučnim završecima na sve četiri strane svijeta.

Kada je u pitanju unutrašnjost u oltarskoj apsidi sa sjeverne strane oltarskog prozora naslikan je prorok Aron sa rascvjetalim žezlom u lijevoj ruci, dok je car Solomon sa modelom Jerusalimskog hrama, naslikan sa južne strane oltarskog prozora. Obojica su predstavljeni u stojećem stavu. Niže od njih, takođe u apsidi, svakako u pojasu stojećih figura predstavljeni su velikocrkveni oci. Na istočnom zidu u zoni stojećeih figura sa sjeverne strane dat je lik arhiđakona Stefana. Iznad njega ostaci živopisa upućuju da je tu bio naslikan arhanđel Gavril iz Blagovijesti. U samom vrhu istočnog zida detalji govore da je na tom mjestu bila smještena scena Silazak sv. Duha i Kosmosa sa svitkom u ruci. Na svodu sa sjeverne strane u oltaru naslikano je Pričešće apostola. Iznad, u tjemenu svoda, u medaljonu, predstavljen je Hristos Starac dana koji drži na grudima Hrista Emanuela (dječaka). Zapadnije od ovog, takođe u medaljonu, prikazan je Hrist iz vaznesenja. Od scena sa južne strane djelimično je sačuvano Preobraženje i vaskrsenje Lazarovo i na svodu medaljon sa likom Pantokratora.

Nije poznato kada je ovaj životopis nastao, ali na osnovu stilskih karakteristika zidnog slikarstva crkve Svetog Petra i Pavla, pretpostavlja se da je nastao tokom prve polovine XVIII vijeka.

Boško Roganović