Kompleks čine zgrada Dvora, ljetnjikovac knjaza Nikole i objekat nekadašnje ambulante, smješten u prilaznom parku.
Pripreme za izgradnju novog Dvorca počele su povodom obilježavanja četrdesetogodišnjice vladavine knjaza Nikole. Za njegovu lokaciju izabrano je podnožje Petrove glavice, na kojoj su u to vrijeme već uveliko izvođeni radovi na izgradnji crkve.Gradnja Dvorca odvijala se prema planu čuvenog arhitekte iz Trogira Josipa Sladea, a posao zidanja preuzeli su nikšićki preduzimači Tripko Bijeljić i Spasoje Pavlović. Ugovor o gradnji potpisan je 21. januara 1899. godine, a njime su do detalja bili definisani način izvođenja radova i drugi elementi gradnje.
Dvorac je bio zamišljen kao ljetnja rezidencija crnogorskog vladara i prostor namijenjen boravku članova dinastije Petrović-Njegoš. Njegova izgradnja uklapala se u širu viziju knjaza Nikole da Nikšić dobije reprezentativne javne i sakralne objekte, uređene parkovske površine i ambijentalne cjeline koje bi gradu dale savremeniji izgled.
Građen je od poluobličastog tesanog kamena, dok su fasade oblikovane naglašenim prozorskim otvorima, dajući objektu skladan i reprezentativan izgled. Položaj Dvorca, okružen zelenilom i parkom, dodatno je naglašavao njegovu rezidencijalnu namjenu.
Sve do 1916. godine Dvorac je uredno održavan. Tokom Prvog svjetskog rata, od 1916. do 1918. godine, austrougarska vojska nije zaposjela zgradu novog Dvorca, već stari dvor i pomoćne objekte u kompleksu.
Nakon dolaska srbijanske vojske i promjena koje su uslijedile, Dvorac je izgubio prvobitnu funkciju. Reprezentativna rezidencija crnogorske dinastije postepeno je dobila novu, javnu namjenu i počela da služi za vaspitno-obrazove aktivnosti.
Od 1919. godine pa sve do početka Drugog svjetskog rata u Dvorcu je bila smještena Gimnazija. Tokom Drugog svjetskog rata objekat je znatno porušen, ali je nakon rata ponovo dobio važnu ulogu u životu Nikšića.
Od 1949. do 1975. godine u Dvorcu je radila Osnovna škola "Luka Simonović". Do 1980. godine prizemlje objekta koristila je Srednja ekonomsko-ugostiteljska škola, dok je sprat postepeno prilagođavan za potrebe muzejske postavke.
Nova etapa u istoriji Dvorca počinje 1984. godine, kada u njegovom prostoru dobijaju mjesto Zavičajni muzej, Biblioteka "Njegoš" i arhivsko odjeljenje u Nikšiću, kao i galerije "Nikola I" i "Ilija Šobajić". Time je zgrada ponovo dobila kulturnu i javnu funkciju, postajući jedno od važnih mjesta čuvanja i predstavljanja istorijskog, umjetničkog i kulturnog nasljeđa Nikšića.
Muzej je zavičajno- komplesnog tipa i njegova posebna vrijednost je arheološka zbirka sa praistoriojskog lokaliteta Crvena stijena. Ti eksponati odnose se na period između 180.000 godine i prvog milenijuma p.n.e. Osim ove, tu su i zbirke koje se odnose na antiku, srednji vijek, oslobodilačke ratove, a tu je i etnološka zbirka.
Danas Dvorac kralja Nikole predstavlja mnogo više od građevine podignute za potrebe crnogorskog dvora. Njegova istorija ujedno je i svojevrsna hronika Nikšića kroz više od jednog vijeka – od vremena knjaza Nikole, preko ratnih i političkih previranja, do perioda u kojem je objekat postao prostor obrazovanja, kulture, muzejske djelatnosti i čuvanja arhivske građe.
Nakon obimne rekonstrukcije Dvorac kralja Nikole ponovo je otvorio svoja vrata za posjetioce u septembru 2025. godine.
Zdanje sagrađeno za godinu dana
Dvorac je završen i uređen za nešto više od godinu dana, tačnije 14. avgusta 1900. godine.
Svečanom otvaranju i osvećenju Dvorca, koje je obavio crnogorski mitropolit Mitrofan, prisustvovali su knjaz Nikola i knjaginja Milena. Kasnije su im se pridružili članovi crnogorske vladarske porodice i brojni ugledni gosti, među kojima knjaz Danilo, knjaz Mirko, knjaginja Milica, knjaz Franc i knjaginja Ana Batenberg, kao i knjaginjica Ksenija.
Posebno svečan doček priređen je knjaginji Milici, kojoj je to bio prvi dolazak u Nikšić. Otvaranje Dvorca predstavljalo je značajan događaj za grad, ali i potvrdu namjere crnogorskog vladara da Nikšić dobije objekte dostojne tadašnjeg državnog i urbanog razvoja.
Rekonstrukcija trajala pet godina
Rekonstrukcija Dvorca kralja Nikole u Nikšiću, započeta u avgustu 2020. godine, pretvorila se u dugotrajan i kompleksan konzervatorski poduhvat koji je trajao punih pet godina. Iako je prvobitni plan predviđao završetak radova za godinu, rokovi su višestruko probijani zbog administrativnih zastoja, promjena vlasti i strogih zahtjeva Uprave za zaštitu kulturnih dobara.
Sveobuhvatnom sanacijom obnovljeni su dotrajali krov, oluci, unutrašnji zidovi, plafoni i podovi tavanskog prostora. Ugrađen je savremeni sistem grijanja i hlađenja, klljučan za sprečavanje vlage koja je decenijama ugrožavala istorijske zbirke i muzejske eksponate.
Zamijenjena je kompletna spoljašnja stolarija, sanirani kameni prilazi i stepenište, a objekat je u potpunosti prilagođen osobama sa invaliditetom.
Rekonstrukciju je finansirala Vlada, a ukupna vrijednost radova premašila je prvobitno ugovorenih 1,2 miliona eura za više od 350.000 eura.
Dan
