Oficir časti i junak slobode

U istoriji Crne Gore postoje imena koja ne traže dodatna objašnjenja. Njihova težina ne počiva samo na ratnim podvizima, već na životima u potpunosti posvećenim ideji slobode. Jedno od takvih imena je Petar Milinkov Jovanović, rođen 12. jula 1917. godine u Liverovićima, u Župi nikšićkoj, narodni heroj Jugoslavije i čovjek čiji su životni put obilježili odgovornost, vojničko znanje i beskompromisan duh hrabrosti. Njegova veličina ne mjeri se samo oružjem i bitkama, već dosljednošću ideji slobode, čak i po cijenu sopstvenog života, kao i sudbinom porodice iz koje je potekao. U tom smislu, Petrov put nije samo lična priča o herojstvu, već i svjedočanstvo o snazi porodice Milinka Jovanovića i duha Župe nikšićke,msredine koja je znala da iznjedri ljude spremne da slobodu stave iznad svega.

Od dječaka do oficira

Djetinjstvo i ranu mladost proveo je u Župi nikšićkoj, u sredini u kojoj su rad, disciplina i rano preuzimanje odgovornosti predstavljali važan dio odrastanja. Takvo društveno okruženje snažno je uticalo na njegovo formiranje, kako u ličnom, tako i u profesionalnom smislu.

Tokom gimnazijskih dana igrao je fudbal u FK Hercegovac. Nakon osnovnog obrazovanja završio je osmogodišnje srednje obrazovanje, odnosno osam razreda gimnazije u Nikšiću, gdje je položio viši tečajni ispit. Već tada pokazivao je interesovanje za vojni poziv, koje ga je po završetku gimnazije odvelo na Vojnu akademiju Kraljevske jugoslovenske vojske u Beogradu.

U Vojnu akademiju primljen je 1. oktobra 1938. godine kao pitomac 66. klase. Školovanje je trebalo trajati do jeseni 1941. godine, ali je prekinuto usljed izbijanja Drugog svjetskog rata i sloma Kraljevine Jugoslavije. Tokom školovanja redovno je unapređivan – 1. aprila 1939. u čin kaplara, 1. oktobra 1939. u čin podnarednika, 14. juna 1940. u čin narednika, te 1. oktobra 1940. u čin potporučnika. Bio je konjički potporučnik, što svjedoči o njegovoj vojničkoj stručnosti i sposobnosti rukovođenja.

Radivoje Jovanović (Foto: Ivan Lj. Đurović)

Na osnovu ukaza Ministarstva vojske i mornarice, stupio je 15. oktobra 1940. u aktivnu službu u 3. konjičkom puku „Kraljice Marije Rumunske“, gdje je obavljao dužnost vodnika. Time je započeo njegov aktivni oficirski angažman u sastavu Kraljevske jugoslovenske vojske.

Ratni put

Od prvog dana aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije, 6. aprila 1941. godine, Petar Jovanović pokazuje prisebnost i odlučnost u trenucima kada su mnogi stariji i iskusniji gubili nadu. Sa svojom jedinicom povlačio se uz neprekidne borbe protiv Nijemaca od Subotice do Bosne, gdje ga zatiče kapitulacija.

Umjesto predaje, probija se preko planina Bosne i Hercegovine i Crne Gore, vraćajući se u rodnu Župu, odlučan da nastavi borbu i stavi se na raspolaganje partijskoj organizaciji KPJ u svom kraju, koja se već u prvim danima kapitulacije pripremala za oružani ustanak. U tom periodu obučava omladince u rukovanju oružjem, s njima izvodi borbene vježbe i snažno utiče i na starije da prihvate oružanu borbu protiv okupatora.

Od prvih dana ustanka ispoljava izuzetnu hrabrost i izražen smisao za rukovođenje. Bio je među prvima u napadu na žandarmerijsku stanicu u Miolju Polju (Župa) u Trinaestojulskom ustanku 1941. godine.

Ubrzo potom aktivno učestvuje u organizovanju partizanskih jedinica i pripremama za planirani napad na Nikšić, gdje dolaze do punog izražaja njegovo vojničko znanje i prirodni autoritet.

U decembru 1941. godine, kao dobrovoljac u Crnogorskom odredu, učestvuje u napadu na Pljevlja. U teškim uličnim borbama posebno se ističe vojničkom sposobnošću i heroizmom.

Po povratku iz Pljevalja, postupajući po naredbi Glavnog štaba, sredinom novembra Štab Nikšićkog NOP odreda donio je naredbu o formiranju Župskog NOP bataljona i imenovao ga za komandanta Župskog bataljona, koji je ubrzo narastao na oko 850 evidentiranih boraca.

Kao iskusan i odvažan rukovodilac, u februaru 1942. godine postavljen je za komandanta sektora prema italijanskom garnizonu u Nikšiću, na pravcu od Tovića do Ostroških greda. Sa snagama Lukovskog i Župskog bataljona imao je zadatak da ne dozvoli okupatoru izlazak iz grada. I na ovom odgovornom zadatku ispoljava hrabrost i vojničku umješnost, kako kao borac, tako i kao komandant.

Dvadeset devetog marta 1942. godine u Gornjem Polju formirani su 2. i 3. udarni bataljon Nikšićkog odreda, a Petar Jovanović je postavljen za komandanta 3. udarnog bataljona, što je bila posebna čast i priznanje, jer su na takve dužnosti birani samo najpouzdaniji i najhrabriji borci.

U aprilu iste godine njegov bataljon vodi teške borbe s četnicima na Ostroškim gredama, tokom kojih biva teško ranjen u ruku.

Nije se još sasvim ni izliječio od rana kada ga Glavni štab za Crnu Goru postavlja u maju 1942. godine za komandanta Prvog omladinskog crnogorskog bataljona „Budo Tomović“. U tom periodu biva ponovo teško ranjen, ovaj put od artiljerijske granate u nogu. Upućen je u bolnicu, gdje je svrstan među najteže ranjenike.

Spomenik i grobno mjesto Petra i Radivoja Jovanovića u Liverovićima (Foto: Ivan Lj. Đurović)

Kao teško ranjen, uspijeva da se probija kroz neprijateljske linije preko planinskih vrleti Golije, Volujaka, Maglića i Sutjeske. Ni u tim nemogućim uslovima optimizam i vjera u pobjedu ga ne napuštaju. Stoički podnosi bol, unoseći vedrinu među ljekare, drugove ranjenike i borce koji ga nose na nosilima. Njegovo ime ubrzo postaje simbol hrabrosti među borcima Pete proleterske brigade, formirane naredbom Vrhovnog štaba na obroncima Volujaka.

Ni Vrbnica ni Sutjeska, gdje su se kratko odmarali, nijesu bile kraj njegovog stradanja i heroizma. Kada su Petu proletersku brigadu i Hercegovački odred napale hiljade četnika u kanjonu Sutjeske u julu 1942. godine, još je imao nogu u gipsu i bio nošen na nosilima. Trebalo je izdržati sve napore borbi i proboja od Sutjeske preko Treskavice do Igmana, a potom, poslije dva dana predaha, nastaviti marš.

Na Igmanu, pred jakim neprijateljskim garnizonom Sarajeva, našli su se u izuzetno teškoj situaciji. Štab brigade odlučuje da najteži ranjenici ostanu na Igmanu, u rukama Igmanskog partizanskog odreda, ali Petar insistira da se probija dalje sa brigadom. Ljekari tvrde da neće moći izdržati pokret, ali on demantuje sumnje – skinut mu je gips, i jaše konja preko vrleti Konjica i planine Igman, dalje preko pruge Sarajevo–Bitovnja ka Prozoru.

U borbi s Nijemcima u Zabrđu 28. jula 1942, dva konja koja je jahao stradaju, ali on ostaje neustrašiv, hrabreći ranjenike i vodeći ih dalje. Brigada, iako je pretrpjela teške gubitke, probija se kroz sve neprijateljske zasjede do Prozora, gdje se spaja s glavnim snagama.

Na putu za zapadnu Bosnu doživljava još jedan izazov – pada s konja u kanjon planinskog potoka u blizini Prozora, ali se sam izvlači i nastavlja put. Po dolasku na slobodnu teritoriju liječen je u Centralnoj bolnici u Bosanskom Petrovcu, gdje brzo stiče poštovanje ljekara, bolničkog osoblja i ranjenika.

Izabran je za omladinskog delegata na Prvom kongresu antifašističke omladine Jugoslavije.

Kasnije je upućen za nastavnika Oficirske škole Vrhovnog štaba u Bihaću, kojom je rukovodio Savo Orović, koji je zapisao u svom ratnom dnevniku: „Saznao sam da se hrabri potporučnik, posle odlaska iz Oficirske škole, negde na putu razboleo od pegavog tifusa i u vatri izvršio samoubistvo. Ja sam ga u borbama sa Italijanima i četnicima u okolini Nikšića zapazio kao neustrašivog borca i energičnog rukovodioca…“.

Liverovići kuća Milinka Jovanovića (Foto: Ivan Lj. Đurović)

Tokom IV neprijateljske ofanzive obolio je od tifusa i ponovo se našao na nosilima u Bosanskom Petrovcu. U bunilu, u strahu da će pasti u ruke neprijatelju, izvršio je samoubistvo. Tako se, u januaru 1943. godine, završava herojski životni put ovog odvažnog borca i komandanta.

Porodično nasljeđe

Priča o Petru Jovanoviću istovremeno je i priča o porodici njegovog oca Milinka – porodici koja je davala borce, ali i plaćala visoku cijenu za hrabrost i pravo na slobodu. Upravo u tom porodičnom okviru, gdje se sloboda nije doživljavala kao apstraktna vrijednost, već kao trajna obaveza, oblikovao se Petrov karakter i njegova kasnija odluka da se stavi u službu KPJ u borbi protiv okupatora 1941. godine.

Porodica Milinka Jovanovića i Ilinke (rođene Bajović) iz sela Liverovići bila je brojna, skromna i duboko ukorijenjena u tradicionalne vrijednosti crnogorskog duha.

U porodičnom domu njegovali su se rad, čestitost, hrabrost, odanost i snažan osjećaj odgovornosti prema domovini. Njihova djeca – Bosiljka (udata Vojinović), Mioljka (udata Božović), Marta (udata Knežević), Danica, Radivoje, Puniša (poslijeratni vazduhoplovni kapetan-major), Radosav, Ljubiša (umro kao dječak) i Petar – odrastala su u okruženju u kojem su se učile životne vrijednosti koje će oblikovati buduće generacije – hrabrost u borbi, odanost porodici i zajednici, te spremnost da se sloboda stavlja iznad lične sigurnosti.

Milinko Jovanović je početkom dvadesetog vijeka, kao i mnogi Crnogorci, otišao na rad u rudnike u Sjedinjene Američke Države, da zaradi tešku koru hljeba. Tokom Drugog svjetskog rata porodična kuća, simbol postojanosti i otpora, postaje meta neprijateljske odmazde – italijanske okupacione snage granatirale su je i rušile više puta sa položaja na Kablenoj glavici, a potom su je četnici zapalili, ostavljajući zgarište umjesto ognjišta. Razaranje kuće nije bilo samo materijalni gubitak, već pokušaj da se uništi porodični temelj i slomi duh onih koji su slobodu stavljali iznad lične sigurnosti.

1962. prenošenje i sahrana posmrtnih ostataka narodnog heroja Petra Jovanovića (Foto: Ivan Lj. Đurović)

Rat je porodici Jovanović donio teške i trajne rane. Radivoje, svršeni gimnazijalac i student, ubijen je 1942. godine od strane četnika iznad kuće u Liverovićkim gredama. Radosav je tokom rata bio interniran u logorima u Baru i Albaniji (Kukeš), a nakon rata zatvoren na Goli otok od 1949. do 1951. godine. I Milinko je bio interniran u Baru. Ljubiša, koji je prerano preminuo kao dijete, ostaje simbol ranog gubitka i patnje koju je porodica trpjela. Ta stradanja nijesu slomila porodicu, ni tada, ni danas, već su dodatno učvrstila svijest o cijeni slobode – vrijednosti koju je Petar nosio kroz čitav život, vezujući ličnu sudbinu za najteže zadatke i najveću odgovornost u borbi za slobodu.

U zborniku sjećanja „Peta proleterska crnogorska brigada“, narodni heroj Milinko Đurović i učesnik NOB-a Milisav Raičević, između ostalog, zapisali su: „Takve divne osobine kakve su krasile Petra Jovanovića odnjegovane su u izrazito čestitoj porodici njegovog oca Milinka. Te osobine je Petar dalje razvijao u krilu svoje Komunističke partije, u redovima jedinica Nikšićkog partizanskog odreda, u redovima slavne Pete crnogorske proleterske brigade. Nije ni mogao biti drugačiji put ni Petrov ni njegovog brata Radivoja, jer su u svojoj porodici, a u prvom redu od svog oca Milinka, mogli samo da se uče onim divnim osobinama koje krase vrsne Crnogorce. Njihovo domaće vaspitanje je bilo pouzdana garancija Partiji i partizanskim jedinicama da će i Petar i Radivoje časno i junački vršiti sve svoje dužnosti koje narod i Partija pred njih postavlja.“

Priznanje

Za izuzetno herojstvo i doprinos Narodnooslobodilačkoj borbi, Petar Milinkov Jovanović posthumno je proglašen narodnim herojem Jugoslavije 20. decembra 1951. godine. Njegovi posmrtni ostaci preneseni su 1962. godine na seosko groblje u Liverovićima uz vojne počasti, u prisustvu velikog broja građana, kao i predstavnika državnih i opštinskih organa – u zavičaj koji je obilježio njegov život i iz kojeg je crpio snagu za svoja junaštva.

Njegovo herojstvo i žrtva, zajedno sa hrabrošću njegovog brata Radivoja, trajno ostaju u kolektivnom pamćenju kao svjedočanstvo odanosti, čestitosti i spremnosti na najveću ličnu žrtvu koju je porodica Milinka Jovanovića utkala u istoriju Crne Gore i Jugoslavije.